ภาพพุทธประวัติจากหินสลัก
ยุคก่อนมีพระพุทธรูปในประเทศอินเดีย พ.ศ. ๓๐๐–๗๐๐
ถ่ายจากภาพปั้นที่จำลองขึ้นใหม่ เพื่อกิจการแห่งโรงมหรสพทางวิญญาณ ณ สวนโมกขพลาราม อ.ไชยา จ.สุราษฎร์ธานี

พุทธทาสภิกขุ รวบรวมและอธิบาย

ภาพที่ ๒๒ สัญลักษณ์การประสูติ

ภาพกอบัวบาน ในหม้อปูรณฆฏะ ซึ่งมีรูปร่างแปลกน่าสนใจว่าจะเกี่ยวกับแบบจีน ฝรั่ง บ้างหรือเปล่า.
(จากหินสลัก แบบอมราวดี สมัยอันธระ พ.ศ. ๕๐๐–๖๐๐)

คำอธิบายภาพที่ ๒๒

หม้อปูรณฆฏะแบบนี้ มีความสำคัญยิ่งกว่าแบบอื่นทุกแบบเท่า ๆ กับที่มีความงามยิ่งกว่าแบบอื่นทุกแบบนั้นเหมือนกัน. ภาพนี้เป็นแบบอมราวดี สมัยกลาง.

ที่กล่าวมามีความสำคัญยิ่งกว่าแบบอื่นทุกแบบนั้น ก็เพราะแบบนี้ ปรากฏอยู่ในที่ซึ่งต้องการแสดงภาพของการประสูติ อย่างเคียงขนานกันไปกับภาพที่แสดงถึงการตรัสรู้ การแสดงธรรมจักรและการปรินิพพานโดยตรง. สำหรับภาพแสดงเหตุการณ์ ๓ อย่างหลัง คือตรัสรู้ ธรรมจักร และนิพพานนั้น ทราบกันอยู่อย่างชัดเจนแล้วว่า ได้แก่ภาพต้นโพธิ์ ลูกล้อและสถูปดิน ตามลำดับ, ส่วนเหตุการณ์อย่างแรกคือการประสูตินั้น ยังฉงนกันอยู่มาก ว่าแสดงด้วยภาพอะไรเป็นสัญลักษณ์. ในที่สุดก็พบหม้อปูรณฆฏะแบบนี้ตั้งอยู่ที่ตำแหน่งนั้น ซึ่งมีทั้งแบบมถุรา, และแบบอมราวดี ในฐานะเป็นสัญลักษณ์ของการประสูติ เข้าแถวเคียงกันไปตามนอน หรือสูงขึ้นไปตามตั้ง ด้วยกันกับภาพสัญลักษณ์อีก ๓ เหตุการณ์ดังที่กล่าวแล้ว. ยิ่งในแบบคันธาระด้วยแล้ว ยิ่งเห็นได้ชัด เพราะมีคนพนมมือขนาบอยู่สองข้างของหม้อ. แต่เนื่องจากภาพชนิดนี้มีน้อยมาก จึงไม่เป็นที่รู้จักกันทั่วไปเหมือนภาพต้นโพธิ์ วงล้อและสถูปดินเหล่านั้น.

สรุปความว่า หม้อปูรณฆฏะแบบนี้ ในสมัยอมราวดีและสมัยมถุรา ได้ใช้เป็นสัญลักษณ์ของการประสูติโดยตรง, และสมัยคันธาระนั้น มีลักษณะคล้ายกับจะใช้เป็นสัญลักษณ์ของพระพุทธองค์โดยทั่ว ๆ ไปด้วย, หากแต่ว่าดอกไม้ที่ปักอยู่ในหม้อนั้นมิได้ทำเป็นดอกบัวเสมอไป ทั้งนี้อาจจะเป็นเพราะคติที่ศิลปินชาวกรีกถืออยู่นั้น ไม่ตรงเป็นอันเดียวกันกับของศิลปินชาวอินเดีย.

ในสมุดเล่มนี้ บรรจุอยู่แต่ภาพที่เราจำลองขึ้นเสร็จแล้วเท่านั้น จึงไม่มีภาพของหินสลักบางภาพที่กล่าวถึง เพราะยังไม่ได้จำลองขึ้น เนื่องจากจำลองยาก. ผู้ที่สนใจจริง ๆ จงตรวจดูจากหนังสือเรื่อง On the Iconography of the Buddha's Nativity เขียนโดย A. Foucher, พิมพ์ลงในแถลงการณ์ชุด Memoirs of the Archaeological Survey of India เล่มที่ ๔๖ โดยตรง ซึ่งมีทั้งภาพและเรื่องราวอย่างครบถ้วนโดยพิสดาร.

หม้อปูรณฆฏะแบบนี้ บางทีถูกสลักเป็นภาพหม้อแถวก็มีเหมือนกัน แต่มิได้อยู่ในลักษณะที่เป็นเพียงลวดลายประดับหากเป็นตัวเรื่องราว หรือมี Motif ไปในทางที่เป็นสัญลักษณ์ของพระพุทธองค์นั่นเอง, และน่าประหลาดที่ว่า ทำไมหม้อปูรณฆฏะแบบอื่น ไม่ถูกทำขึ้นในลักษณะเช่นนั้นบ้าง ดังนั้นจึงถือว่า หม้อปูรณฆฏะแบบนี้ มีความสำคัญที่สุด เท่ากับมีความงามมากที่สุด ดังที่กล่าวแล้ว.

กอบัวในหม้อในภาพนี้ มีดอกตูม ๒ ดอก, ดอกแย้ม ๒ ดอก, ดอกบาน ๓ ดอก, ฝักบัว ๑ ฝัก, แล้วยังแถมมีดอกและใบ และผลไม้ชนิดอื่นรวมอยู่ด้วย ซึ่งยังไม่ทราบว่าเป็นไม้อะไรทั้งที่โคนกอบัว และที่ฐานของหม้อทั้ง ๒ ข้าง. ที่ตัวหม้อก็มีลวดลายที่แปลกและงามตามแบบอมราวดีแท้.

ตัวอย่างภาพสัญลักษณ์แห่งการประสูติ ที่เป็นภาพดอกบัวและกอบัวในลักษณะต่าง ๆ กัน เท่าที่นำมาแสดงนี้ นับว่าเป็นการเพียงพอแล้ว, ต่อไปนี้เป็นภาพสัญลักษณ์ของการประสูติ ที่แสดงด้วยลวดลายที่ประหลาดอีก ๒ ภาพ.

ชีวิตและผลงาน > โรงมหรสพทางวิญญาณ > ภาพพุทธประวัติจากหินสลัก > ภาพที่ ๒๒