การพิมพ์ภาพที่เรียกกันว่า "ภาพปริศนาธรรม" ที่เป็นของจากต่างประเทศขึ้นมาในลักษณะเช่นนี้ในครั้งนี้ เข้าใจว่าเป็นของใหม่ หรือครั้งแรกในหมู่พุทธบริษัทเรา, การที่ทำให้พุทธบริษัทชาวไทยทั่วไป ได้ทราบว่าพวกอื่น เขาสอนธรรมะกันด้วยภาพ ในลักษณะที่แตกต่างจากวิธีของเราอย่างไรนั้น ย่อมเป็นความก้าวหน้า ดังนั้นเป็นสิ่งที่ควรอนุโมทนา.

          การสอนธรรมทางภาพนี้ ได้รับความสนุกบันเทิงไปในตัว ทำให้การเรียนธรรมเป็นสิ่งไม่น่าเบื่อ และถ้าทำถูกวิธีแล้ว ย่อมเสียเวบาน้อย แต่กลับเข้าใจได้ลึกซึ้งกว่าการอ่านหนังสือล้วนๆ หรือฟังการบรรยายด้วยปาก, แล้วยังแถมจะเป็นประโยชน์ในแง่ของศิลปะอีกด้วย, ทั้งที่เป็นศิลป์แห่งการใช้เส้นหรือสี และศิลป์แห่งการระบายความคิดอันเป็นนามธรรม ออกมาเป็นภาพ ซึ่งควรจัดเป็นศิลป์ชั้นสูง ทำได้แต่ธรรมเมธีที่เป็นทั้งศิลปินด้วยเท่านั้น.

          การศึกษาธรรมจากภาพนั้น ในชั้นแรกที่สุด จะต้องดูให้ออกเสียก่อน ว่ามันเป็นภาพอะไร หรือเขามุ่งหมายที่จะเขียนภาพอะไรนั่นเอง ในชั้นที่สอง จะต้องพินิจพิจารณาจนเข้าใจความหมายของภาพนั้นๆ ว่ามุ่งจะแสดงอะไรโดยแท้จริงถึงที่สุด และในขั้นที่สาม ซึ่งควรจะเป็นขั้นสุดท้ายนั้น คือการน้อมเอาภาวะแห่งความหมายนั้นมาสู่จิต หรือภาวะของตัวเราเอง, ที่กำลังเป็นอยู่จริง ซึ่งอาจจะถึงกับสะดุ้ง เพราะภาพนั้นได้ด่าเรา สอนเรา ล้อเรา ถึงขนาดที่เกิดการเปลี่ยนแปลงขึ้นในสันดานของเรา ซึ่งหมายความว่ามันได้ช่วยขำระชะล้างกิเลสของเราได้ไม่น้อยทีเดียว.

          ส่วนมากมักจะดูอย่างดูเล่น, ดูในแง่ศิลป์ของเส้นหรือสี, หรืออย่างมากก็เพียงอารมณ์สะเทือนใจที่ได้รับจากภาพนั้นบ้าง ก็รู้สึกว่าพอ หรือคุ้มค่าเสียแล้ว, หาได้เข้าถึงประโยชน์ในทางที่จะทำให้เกิดความเห็นแจ้งในทางธรรม แม้แต่ประการใดไม่เลย, นั้นก็คือมิได้ใช้มันในฐานะที่เป็นภาพปริศนาธรรมนั่นเอง. ภาพปริศนาธรรมก็พากันเป็นหมันไปในส่วนลึก. หว้งว่าการพิมพ์สมุดภาพชนิดนี้ขึ้นมา จะเป็นการริเริ่ม, หรือการส่งเสริมให้ยิ่งขึ้นไปก็ตาม, ซึ่งการรู้จักใช้ภาพชนิดนี้ให้เป็นประโยชน์สูงถึงที่สุดของการมีภาพประเภทนี้.

          ภาพปริศนาธรรมแบบไทย เขียนอย่างลายไทย ทั้งเส้นและสีย่อมจะมีลักษณะหรือเอกลักษณ์ไปแบบหนึ่ง ซึ่งต้องประกอบด้วยส่วนประกอบเป็นภาพนั้นนี่ หรือตัวละครหลายอย่าง หรือหลายภาพ สำเร็จเป็นเรื่องเปรียบเทียบหรืออุปมาไปเรื่องหนึ่ง, ส่วนภาพแบบในสมุดเล่มนี้ ซึ่งเห็นได้แล้วว่าเป็นแบบจีนหรือญี่ปุ่น หรืออยู่ภายใต้อิทธิพลของแบบนั้น แสดงความหมายเพียงอันเดียว ให้มีความรู้สึกรุนแรง กระตุ้นให้เกิดการเข้าใจ หรือเห็นแจ้งทางจิตใจ, หรือแม้แต่ความขบขันพร้อมกันไปในตัว โดยไม่ซ้ำกันกับแบบไทยๆ เรา จึงควรจะถือว่าได้รับสิ่งที่มีค่าเพิ่มเข้ามาอีกพวกหนึ่ง.

          ด้วยเหตุดังกล่าวนี้ ข้าพเจ้าเห็นว่าเป็นสิ่งที่ควรอนุโมทนาในการกระทำครั้งนี้ เพราะเป็นไปในทางที่จะทำให้ได้รับประโยชน์ยิ่งขึ้นไป สำหรับผู้ที่กำลังแสวงหาความรู้ ความฉลาด และความเห็นแจ้งในทางธรรม อันจะนับได้ว่าเป็นการได้รับกุศลเพิ่มขึ้น

พุทธทาส อินฺทปญฺโ

สวนโมกขพลาราม ไชยา สุราษฎร์ธานี
๒๗ มกราคม ๒๕๑๖