ตอนต่อไปจะเกี่ยวกับหนังสือ และคัมภีร์ที่อาจารย์ได้ศึกษาค้นคว้านะครับ ตลอดชีวิตการเป็นนักศึกษาของท่านอาจารย์ หนังสือชุดสำคัญ ๆ ที่ใช้ค้นคว้าศึกษามีอะไรบ้าง อาจารย์จำได้ไหมครับ

          อันนี้เป็นหลักทั่วไป คือว่า พระไตรปิฎกเป็นหัวใจ เป็นชุดที่สำคัญที่สุด แล้วก็จำเป็นจะต้องมีชุดอธิบายพระไตรปิฎก คือ อรรถกถา ผมต้องมีอรรถกถาเท่าที่จะมีได้ แล้วก็มีพระไตรปิฎกที่ฝรั่งแปล เพื่อเอามาเทียบเคียงคำแปลของเรา ก็มีประโยชน์อยู่บ้าง แต่ก็มีบางอย่างที่เห็นด้วยไม่ได้ ที่จะแปลอย่างฝรั่งแปล ยกตัวอย่าง คำสองคำที่ว่า สุวโจ มุทุ อนฺติมานี บทสวดที่ใช้สวดเจริญพุทธมนต์ สุวโจ ฝรั่งแปลว่า พูดดี ในเมืองไทยนี้ แปลว่า ว่าง่าย ว่าง่ายสอนง่าย คนละทิศคนละทางเลย แปลว่า พูดดี หมายถึงคนที่มีคำพูดดี แต่ตัวแท้ต้องแปลว่า เป็นคนว่าง่าย สุ แปลว่า ง่าย ในที่นี้ไม่ได้แปลว่า ดี อย่างนี้ก็มีอยู่บ่อย ๆ แล้วก็ที่ว่าหลักธรรมปฏิบัติ ซึ่งถ้าไม่ใช่นักปฏิบัติ มันก็แปลได้ไม่ถูกต้อง เช่น คำว่า "สพฺพกายปฏิสํเวที" สพฺพ คำนี้ ฝรั่งเขาแปลว่า whole แต่ที่ถูกนั้นต้องแปลว่า all เพราะมันมีหลายกาย ทุก ๆ กาย ถ้าคำว่า whole นั้นมันหมายถึงทั้งหมดของสิ่งเดียว ถ้าใช้คำว่า all มันหมายถึง ทั้งหมดของทุกสิ่งหรือหลายสิ่ง คำบาลีมันมีอยู่ สำหรับคำว่า whole แต่ไม่ใช่ คำว่า สพฺพ ต้องใช้คำว่า สกล หรือ เกวล ทีนี้คำแปลของฝรั่งโดยเฉพาะในอานาปานสติสูตรที่ว่านี้ เขาแปลว่า whole body ผมบอกให้ทุกคนที่พอจะบอกได้ว่าอย่างนี้มันไม่ถูก บางคนก็เชื่อ บางคนก็ไม่เชื่อ เราก็เอาความคิดของเรา ความรู้ที่เรามี ตัดสิน (หัวเราะ) ซึ่งมันก็มีเหตุผล ถ้าแปลว่า all มันก็หมายถึงทุก ๆ กาย ทั้ง ๒ กาย คือกายเนื้อและกายลม ถ้าใช้คำว่า whole ก็กายลมอันเดียว แต่ว่าทั้งหมดทั้งสิ้นรอบกายเดียว แต่เราก็เชื่อว่า เราถูก ฉะนั้น เราจึงไม่เอาตามฝรั่งในเรื่องอย่างนี้ ในกรณีอย่างนี้ แต่ก็มีเหมือนกันที่ว่า ฝรั่งเขาแปลออกไปได้คมคายกว่า ดีกว่า ก็มีบ้างเหมือนกัน พระไตรปิฎกภาษาอังกฤษที่เป็นคัมภีร์สำคัญ ๆ เราก็มี ได้ซื้อเอาไว้ ชุดของ Pali Text Society นอกจากนั้นก็มีอีกชุดหนึ่ง The Sacred Books of the Buddhist มีทั้งบาลี ทั้งอรรถกถา อยู่ในชุด The Sacred Books of the East มหาวิทยาลัยฮาวาร์ดเขาจับให้นักศึกษา รวบรวมความรู้ สติปัญญา ของตะวันออกทั้งหมด ทีนี้พวกฝรั่งที่เป็น ชั้นอาจารย์ ๆ ที่ถนัดในเรื่องอะไรก็รับเขียนเรื่องนั้น ๆ เป็นเล่ม ๆ คนละเล่ม ๒ เล่ม ทั้งหมดตั้ง ๗๕ เล่ม มันก็ขาดคราว หาซื้อไม่ได้ครบ ซื้อได้ไม่กี่เล่ม ๒๐-๓๐ เล่ม มันเป็นหนังสือที่ทำขึ้นก่อนแต่ที่การศึกษาบูรพวิทยาของฝรั่งจะถูกต้องและแน่นอน มันจึงเพี้ยนเสียส่วนใหญ่ สูตรอะไรต่าง ๆ ที่เกี่ยวกับพุทธศาสนาก็เพี้ยน แม้ที่เกี่ยวกับฮินดูนั้นก็เพี้ยน เช่น โยคสูตรเล่มที่อยู่ในชุด Sacred Books of the East ผิดกันอย่างลิบลับจากฉบับที่ สวามี สัตยานันทบุรีแปลเป็นภาษาไทย ซึ่งใช้ได้ดี แกรู้สันสกฤต แปลจากสันสกฤต ฝรั่งรู้สันสกฤตบ้าง งู ๆ ปลา ๆ แปลจากสันสกฤต มันก็เลยมีแปลชนิดที่คาดคะเนสันนิษฐานอะไรมากจนไม่สำเร็จประโยชน์ ยังมีอีกหลายเล่มแม้แต่สูตรเต๋าเต้อกิงของเหลาจื๊อ ก็มีหลายคนแปลใช้ไม่ค่อยดี สู้ฉบับที่คนจีนรู้ภาษาไทยแล้วแปลเป็นภาษาไทยไม่ได้ จะดูเหมือนเป็นยุคแรกริเริ่มของฝรั่งที่หันมาทางตะวันออก ยังงู ๆ ปลา ๆ เรื่องของมันลึกเกินไป (หัวเราะ) เพียงแต่ทำออกมาให้ได้เป็นเล่ม ๆ เท่านั้น แต่เป็นหนังสือที่ได้รับความยกย่องที่สุด เป็นเอกที่สุด ยุคหนึ่ง เมื่อแรก ๆ ออกมา

อาจารย์ครับ รวมแล้วคัมภีร์ไตรปิฎกของอาจารย์มีกี่ภาษา

          ก็มีภาษาบาลีและภาษาไทย และที่แปลออกมาก็มีเป็นภาษาอังกฤษบ้างแค่นั้นแหละ แล้วก็มีภาษาบาลีแต่ใช้ตัวอักษรพม่าอีกชุดหนึ่ง นั่นเขาให้ เมื่อผมไปร่วมฉัฏฐสังคายนา ที่พม่าเขาให้เป็นเครื่องตอบแทน ส่งตามมาให้ ก็เรียกว่าคล้ายกันเกือบจะทั้งหมด กับพระไตรปิฎกไทย นาน ๆ จะมีคำผิดกันบ้าง ซึ่งก็มีเหตุผลที่จะผิดกันบ้าง เช่น ของเรามีคำว่า อทุติโย ไม่มีบุคคลที่ ๒ ของพม่าเป็น อตฺตทุติโย มีตนเป็นบุคคลที่ ๒ ก็หมายความว่าคนเดียวนั่นแหละ อทุติโย ไม่มีคนที่ ๒ ก็คือคนเดียว อตฺตทุติโย มีตนเป็นคนที่ ๒ ก็คือ คนเดียวกันนั่นแหละ แต่ตัวหนังสือมันผิดกัน อย่างนี้ไว้เปรียบเทียบ แล้วบางทีของเรามีคำตกหล่น ในประโยคบ้าง หลาย ๆ ประโยคบ้าง ไม่เต็ม ของพม่าบริบูรณ์ สมบูรณ์มาก สมบูรณ์กว่า เพราะเขาเทียบเคียงมาก เทียบเคียงจากทุกทิศทุกทาง เขาเพิ่งทำนี่ เครื่องมือมันพร้อม มันเจริญแล้ว

อาจารย์ครับ แล้วฉบับภาษาจีน อาจารย์ก็มีใช่ไหมครับ

          นั้นเขาเรียกว่า พระไตรปิฎก แต่ว่าความจริงไม่ใช่พระไตรปิฎก มันเป็นทุกเรื่อง ที่ได้แต่งขึ้นในเมืองจีน เกี่ยวกับพระไตรปิฎกแม้แต่เรื่องเซนโดยตรงก็ไม่มี มีแต่คำอธิบายพาดพิงเกี่ยวกับเซน ทะเลาะเบาะแว้งกันอย่างไร เขามีหมด ในชุดนั้นนะ (หัวเราะ) ไม่ใช่พระไตรปิฎก แต่เรียกกันเองว่า พระไตรปิฎกจีน เป็นชุดเหมือนกับอรรถกถา พระไตรปิฎกจีน เช่น สูตรต่าง ๆ นั้น ไม่มี

          ผมอ่านภาษาจีนไม่ได้ แต่มีเรื่องสนุก ๆ มาก เบ็ดเตล็ดมาก แต่ก่อนคุณซ้างบวชที่นี่ เขาช่วยอ่านให้ฟัง ก็เป็นสติปัญญาที่คมคาย ผู้ที่แต่งหนังสือ ก็หลาย ๆ คน ไม่ใช่คนเดียวแต่ง แต่งกันคนละยุค คนละสมัย หลาย ๆ คนแต่ง จึงเป็นหนังสือตั้งเต็มตู้เอกสารขนาดนั้น เต็มตู้พอดีเลย ไม่ใช่ตัวพระสูตรเลย ตัวคำอธิบายชั้นหลัง เป็นวินิจฉัย เป็นวิพากษ์วิจารณ์ อาจารย์คนไหนมีสติปัญญา จะอธิบายอะไรก็เขียนขึ้น ผมก็ประหลาดใจเหมือนกันเขาส่งมาให้ อาซิ้มคนหนึ่งที่บริจาคเงิน สั่งซื้อพระไตรปิฎกจีนมาให้ แรกก็ดีใจ ว่าพระไตรปิฎกจีน พอมาดูไม่ใช่ตัวพระไตรปิฎก มันเป็นรวบรวมอรรถกถา คำอธิบายพระไตรปิฎกก็เนื่องกับพระไตรปิฎก เขาส่งมาให้สัก ๒๐ ปีแล้ว

อาจารย์ครับ คัมภีร์อรรถกถา อาจารย์มีครบหมดไหมครับ

          เท่าที่จำเป็นจะต้องใช้ ก็มีครบหมด อรรถกถาบางคัมภีร์ที่ไม่อยากจะใช้ ไม่อยากจะมี ก็มี พวกอปทาน พวกเปตวัตถุ วิมานวัตถุ (หัวเราะ) นี่ไม่ต้องการได้ แต่เดี๋ยวนี้อาจจะซื้อได้ ก็คิดจะซื้อเหมือนกันให้ครบชุด เพราะเขาเพิ่งพิมพ์

แล้วคัมภีร์ที่แต่งทางลานนา อาจารย์มีหรือเปล่า

          พระไตรปิฎกลานนาไม่มี นอกจากนั้นก็ไม่มีอะไรมาก มีแต่เพียงปัญญาสชาดก ซึ่งก็แปลเป็นภาษาไทยหมดแล้ว อีกเล่มก็ชินกาลมาลีปกรณ์ ที่มหาแสวง มนวิทูร แปล แต่ก็เป็นเพียงโบราณคดีเกี่ยวกับพุทธศาสนา กับมีอะไรที่ไม่ค่อยสำคัญนัก เช่น มังคลัตถทีปนี เวสสันตรทีปนี แต่ก็นับว่าเก่งแหละ อุตส่าห์รวบรวม ไม่ว่ามีคำอธิบายไว้ที่ไหน ในอรรถกถาก็รวบรวมมาไว้หมด สะดวกมาก ไม่ใช่อธิบายธรรมะอย่างอิสระ เป็นที่รวบรวมคำอธิบายจากอรรถกถาที่นั่นที่นี่ ที่เป็นเรื่องเดียวกันก็เอามารวมไว้หมด แล้วมันก็ตีกันเอง (หัวเราะ) เป็นธรรมดาระหว่างอรรถกถา

อาจารย์ครับ หนังสือนอกวงการพุทธศาสนาโดยตรง ชุดสำคัญ ๆ ที่อาจารย์ใช้อยู่หรือมีอยู่ มีอะไรบ้างครับ

          มันก็มีหลายชุด คนเขาให้มาบ้าง ซื้อเองบ้าง เขาคิดว่าเราควรจะมีเลยซื้อมาให้บ้าง ปรัชญาอินเดียมีหลายชุด ชุดใหญ่ก็ของสวามีวิเวกนันทะ นั่นเจ้าคุณลัดพลีฯ ให้ ท่านเป็นผู้สนใจ แล้วไม่มีเพื่อนคุย เลยสั่งหรือซื้อทีละ ๒ ชุด ให้ผมชุดหนึ่ง เพื่อว่าจะได้คุยกัน แต่ก็มีโอกาสน้อยที่จะถกเถียง ต่างคนต่างก็ธุระ ที่วิพากษ์วิจารณ์กันมากหน่อย ก็เกี่ยวกับกฤษณมูรติ นอกจากนี้ ก็มีพวกหนังสือเซน ชุดสำคัญก็ของซูสุกิ อีกชุดก็ของชาร์ล ลุกซ์ พวกนี้บางชุดหมอประพันธ์ อารียมิตรเป็นคนให้ เพราะหมอประพันธ์เขาสนใจเซนอยู่ หนังสือของมหาตมา คานธี ผมก็มีเพราะสนใจอยู่บ้าง แต่ไม่ได้สนใจถึงที่สุด เพราะเขาเป็นนักการเมือง ส่วนชุดสมบูรณ์ของลีโอ ตอลสตอยนั้น เป็นของคุณกวง (พระกวง มุตฺติภทโท) ผมก็ดูบ้าง บางเรื่อง ไม่รู้สึกแปลกจากที่เราเคยคิดนึกกันอยู่เท่าไร ชุดใหญ่อีกชุดหนึ่งที่มีคนเห็นว่าเราควรมีไว้ (หัวเราะ) แล้วไปบอกให้คุณเรียมซื้อมาให้ ก็คือ The Great Books of the West ทั้งหมด ๕๖ เล่ม ยาวตั้งวา มุ่งหมายเกี่ยวกับปรัชญาตะวันตก ตั้งแต่ อีเลียด ของโฮเมอร์ เรื่อยมาตามลำดับสมัย เป็นงานของนักปรัชญาตะวันตกเป็นคน ๆ ไป คนหนึ่งเล่มหนึ่ง ๆ ลงมาจนถึงมากซ์ ถึงใครต่อใครในยุคหลัง ๆ ก็มี ชุดนี้ก็ได้ใช้ประโยชน์บ้างบางเล่ม คัมภีร์ไบเบิ้ลก็อยู่ในชุดนี้ ส่วนมากใช้เมื่อต้องการรู้ว่าฝรั่งเขาคิดกันอย่างไร ในเรื่องนั้นเรื่องนี้ ที่เราจะพูดหรือกำลังศึกษาอยู่ในแง่ของพุทธศาสนา หนังสือมันมากนักเกินกว่าที่จะอ่านไหว ก็เอาเฉพาะเรื่อง เฉพาะส่วนที่เกี่ยวข้องและกำลังเป็นปัญหา เรื่องทางปรัชญานี้ไม่ค่อยชอบ

อาจารย์ครับ ผมเห็นในตู้ชั้นบนมีหนังสือเกี่ยวกับเรื่องเพศหลายเล่ม เช่น The Sex Life of Unmarried Adults, The Sex Behaviour of Human Male, Encyclopedia of the Sex.

          ก็มีบ้าง ศึกษาบ้าง ซื้อมาเองก็มี คนซื้อให้ก็มี กามสูตรก็มี (หัวเราะ) ท่านปัญญาเอามาให้ ก็ไม่ได้ศึกษาอะไรมากมาย แต่พอรู้เค้าเงื่อนทั้งหมด บางเล่มก็ดูแต่สารบัญ ส่วนมากซื้อเมื่อตอนไปอินเดีย แล้วบางทีก็สงสัยว่ามันจะตบตา เช่น กามสูตร เขาเขียนแล้วก็อ้างว่าเป็นหนังสือธรรมะ ต้องปฏิบัติให้ถูกต้อง จึงจะเป็นธรรมะ ให้หนังสือนั้นเป็นหนังสือธรรมะ แต่พอดูเนื้อเรื่อง ที่ไหนได้ ก็เป็นเรื่องธรรมดา เรื่องเพศ เรื่องกามารมณ์ แต่เขาไปอ้างว่านั่นคือการปฏิบัติที่ถูกต้อง ให้มีการปฏิบัติที่ถูกต้อง เป็นธรรมะหมด ฉะนั้นการบริโภคกามก็เป็นธรรมะ ที่ต้องปฏิบัติให้ถูกต้อง เขาพูดอย่างนี้ เราไม่ค่อยเห็นด้วย เรารู้สึกว่ายังมีเรื่องตบตาให้คนสนใจ หรือมิฉะนั้นก็เป็นเรื่องที่เขาเชื่อเช่นนั้นจริง ๆ ในหมู่คนเหล่านั้น ที่บูชาพระสูตรนั้น ทีแรกก็ฤาษีเขียน หนังสือพวกนี้มันจำเป็นน้อย เรียกว่าไม่มีก็ได้ ถ้ามีก็เป็นเพียงสำหรับเปรียบเทียบของเรา คำนวณดู มนุษย์มันเคยคิดเรื่องอะไรที่จะทำให้ดีที่สุด แล้วจึงจะดับทุกข์ได้

อาจารย์ครับ แล้วหนังสือชุดเกี่ยวกับธรรมชาตินี่ อาจารย์มีมากใช่ไหมครับ

          ก็ไม่มากเท่าไหร่ เพราะมันเป็นเรื่องไม่ค่อยได้ตั้งใจอะไรนัก แต่ผมก็ชอบบ้าง เรื่องสัตว์ เรื่องต้นไม้ ในฐานะเป็นเรื่องสนุก เบ็ดเตล็ด เรื่องปลา ก็มีหลายเล่ม นกก็มี เยอะแยะเลยนก เอ็นไซโคลปีเดียเรื่องปลาก็มี แล้วก็เรื่องคน คนทั่วโลกเป็นเชื้อชาติ ๆ นี่อ่านสนุก ชื่อชุด Illustrated Encyclopedia of Mankind มีคนเดินตลาดมาขายถึงที่นี่ เลยซื้อเอาไว้ ๒๐ เล่ม ๔ พันกว่าบาท Encyclopedia ธรรมดามี ๒ ชุด เก่ากับใหม่ของ Britannica เจ้าชื่นซื้อให้ชุดหนึ่ง เราซื้อเองชุดหนึ่ง

อาจารย์ครับ ตั้งแต่ต้นจนถึงยุคปัจจุบัน อาจารย์รับหรืออ่านวารสารอะไรบ้างครับ

          จำไม่ค่อยได้แล้ว สมัยเมื่อแรกบวช อ่าน "ไทยเขษม" อ่าน "ดวงประทีป" และหนังสือชุดแรกของหลวงวิจิตรวาทการ พวกวิชชา ๘ มหาบุรุษ นี่อ่านกันอย่างเอาเป็นเอาตาย ไม่ใช่แเต่เรา ใคร ๆ ก็เหมือนกัน แตกตื่นกันใหญ่ เราก็อ่านบ้าง ต่อมาได้อาศัยไทยเขษมรายสัปดาห์ ช่วยโฆษณาหนังสือพิมพ์พุทธสาสนาให้บ้าง "เสนาสาร" เป็นวารสารอีกเล่มหนึ่งที่ผมอ่านมากในสมัยโน้น เป็นหนังสือของพวกทหารแต่ลงเรื่องที่ไม่ใช่เรื่องของทหารมาก "สยามสมัย" เห็นบ้าง แต่อ่านบางเล่มเท่านั้น อีกเล่มที่อ่านมากหน่อยก็ "ศรีกรุง" หนังสือพิมพ์รายวันก็ไม่ได้รับประจำ บ้านพระยาอรรถกรมมนุตตีเขารับประจำ แล้วเขาส่งต่อมาให้ มี "กรุงเทพเดลิเมล์" บ้าง "สยามออบเซิฟเว่อร์" บ้าง ตอนนั้นเรามันก็เด็กบ้านนอก ไม่เกิดความคิดความอ่านทางด้านการเมืองอะไร อาจจะรู้สึกกับเขาบ้างว่าอยากจะฉลาด อยากจะทันโลก แต่มันก็ไม่รู้จะทำอย่างไร มีอะไรก็คว้ามาอ่านเท่านั้นแหละ

          ช่วงมีสวนโมกข์ที่พุมเรียง ไม่ค่อยได้อ่าน ไม่มีเวลาที่จะอ่านหนังสือพิมพ์ เพิ่งมารื้อฟื้นการอ่านหนังสือพิมพ์ อ่านวารสารอีกทีตอนช่วงหลัง เมื่อเริ่มมีหอสมุดธรรมทานที่วัดชยารามแล้ว ตอนหลัง ๆ มานี่ก็มีคนส่งเล่มโน้น เล่มนี้มาให้เสมอ ๆ ไม่ได้สั่งซื้ออ่านเอง

อาจารย์ครับ อาจารย์มีหลักอย่างไร ในการใช้หนังสือชุดต่าง ๆ ที่อาจารย์มีอยู่

          มีหลักว่า พอเกิดสงสัยอะไร มีหนังสือเล่มไหนเหมาะก็ใช้ค้น ใช้หนังสือประกอบ เรื่องที่เราจะพูด จะเขียน จะศึกษา เราไม่ได้ยึดของใครเป็นหลัก เป็นสรณะ ของคนนี้ที คนโน้นที หนังสืออย่างเอ็นไซโคลปีเดียก็อ่านแต่เรื่อง (หัวเราะ) ศาสนาทั้งนั้น อย่างอื่นไม่ได้อ่าน เช่น ปรัชญาของศีลธรรมนี่ ก็ได้มาจากเอ็นไซโคลปีเดีย กับจากหนังสือบางเล่มที่เกี่ยวกับ philosophy ของศีลธรรม

          ผมก็ไม่ได้มีการอบรมหรือรับการอบรมที่จะเป็นนักศึกษาอะไรนัก ก็เป็นมาอย่างบ้านนอกธรรมดา บวชแล้วนี้มันจึงค่อยสนใจมากขึ้น ก่อนหน้านั้นมันก็เหมือนเด็ก ๆ ชาวนา ไม่ค่อยจะชอบนักกับหนังสือหนังหา ชอบเล่นมากกว่า ชอบวัว ชอบควาย ชอบเป็ด ชอบไก่ ยังไม่มีรสนิยม ไม่ถึงขนาดที่จะรู้สึกถึงรสชาติของการศึกษา หนังสือหนังหา ศึกษากันอย่างเล่านิทานตลกสนุก ๆ กับพวกเด็ก ๆ ด้วยกัน พอมาศึกษาธรรมะ มันยึดธรรมะเป็นแกน เป็นหลัก คือเป็นแกนกลาง อะไร ๆ ก็เอามาหาธรรมะ อะไร ๆ ก็ดึงเข้ามาหาธรรมะ ก็ได้เท่าที่ทำได้